درسنامه آموزشی علوم و فنون ادبی (2) کلاس یازدهم ادبیات و علوم انسانی و معارف
کارگاه تحلیل فصل 2
1) غزل زیر را از نظر سبک شناسی بررسی و تحلیل کنید:
من ندانستم از اوّل که تو بی مهر و وفایی
عهد نابستن از آن به که ببندی و نپایی
دوستان عیب کنندم که چرا دل به تو دادم
باید اول به تو گفتن که چنین خوب چرایی
آن نه خال است و زنخدان و سر زلف پریشان
که دل اهل نظر برد که سری است خدایی
عشق و درویشی و انگشتنمایی و ملامت
همه سهل است، تحمل نکنم بار جدایی
گفته بودم چو بیایی، غم دل با تو بگویم
چه بگویم؟ که غم از دل برود چون تو بیایی
شمع را باید از این خانه به در بردن و کشتن
تا به همسایه نگوید که تو در خانهٔ مایی
سعدی آن نیست که هرگز ز کمندت بگریزد
که بدانست که در بند تو خوش تر ز رهایی
سعدی
تاریخ ادبیات: سعدی شاعر قرن هفتم است که غزلیات عاشقانهٔ او وی را در میان شاعران این قرن و البته در میان غزلسرایی فارسی برجسته و ممتاز ساخته است.
سبکشناسی: محتوای عاشقانهی غزل اولین ویژگی بارز سبکی است که آن را در آثار سبک عراقی قرار میدهد. ذکر تخلّص در این غزل نیز از ویژگی مختصات سبکب آن است؛ زیرا جایگاه تخلّص در انتهای غزل در سبک عراقی تثبیت میشود. کاربرد آرایههای علم بدیع و بیان نیز از دیگر ویژگیهای سبکی غزل بالا است. آرایههایی چون تضاد (ببندی و نپایی)، تکرار (خانه در بیت سوم، دل در بیت پنچم)، تناسب (کمند، بند، رهایی در بیت آخر)، کنایه (دل دادن: عاشق شدن؛ انگشتنمایی؛ رسوایی) محتوای عاشقانه و مضمون شکایت از فراق و بیمهری معشوق نیز از ویژگیهای بارز فکری غزل فوق است.
موسیقی شعر: وزن غزل بالا از چهار پایه آوایی همسان تشکیل شده است و وزن واژهی فعلاتن چهار بار در آن تکرار شده است.
2) متن زیر را از نظر زیباییشناسی بررسی نمایید:
«فراش باد صبا را گفته تا فرش زمرّدین بگسترد و دایة ابر بهاری را فرموده تا بنات نبات در مهد زمین بپرورد. درختان را به خلعت نوروزی قبای سبز ورق در بر گرفته و اطفال شاخ را به قدوم موسم ربیع کلاه شکوفه بر سر نهاده.»
سعدی
عبارت بالا برگزیده از کتاب گلستان سعدی است که نثری موزون و مسجّع دارد. کاربرد آرایههایی همچون تشبیه (مهد زمین، فراش باد صباد و دایه ابر بهاری) استعاره (فرش زمرّدین استعاره از گیاهان) تشخیص (خلعت نوروزی پوشیدن درختان بهاری، فراش بودن باد صبا و قدم بهار) و جناس (بنات و نبات) به زیبایی این عبارت افزوده است.
3) وزن بیت زیر را بنویسید.
ز یزداندان، نه از ارکان که کوتهدیدگی باشد
که خطّی کز خرد خیزد، تو آن را از بنانبینی
سنایی